'पसायदान' - संत साहित्याचा स्फूर्तीदायक वारसा

'पसायदान' - संत साहित्याचा स्फूर्तीदायक वारसा

'पसायदान' हे शब्द उच्चारले की, आपल्या मनामध्ये एक शांत, सात्विक आणि आत्मिक भावना निर्माण होते. संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या 'ज्ञानेश्वरी'च्या शेवटी 'पसायदान' या प्रार्थनात्मक रचनेद्वारे समग्र विश्वासाठी कल्याणाची कामना केली आहे. प्रा. डी. ए. माने यांची 'पसायदान' ही रचना संत साहित्य, त्यांच्या विचारांचे मर्म आणि त्यातून घडलेल्या सामाजिक आणि अध्यात्मिक परिवर्तनाचा सखोल अभ्यास आहे. त्यांच्या पुस्तकातून आपण संतविचारांचे दर्शन घेत त्याचे मानवी जीवनावर झालेले प्रभाव स्पष्टपणे पाहू शकतो.

संत हे भारतीय समाजजीवनाचे आद्य प्रेरणास्थान आहेत. त्यांची अभंगवाणी, ओवी, भारुडे, आरत्या आणि भजने ही केवळ काव्यात्मक कलाकृती नसून, ती अध्यात्म, तत्वज्ञान, समाज सुधारणा आणि प्रबोधन यांचे एकत्रित स्वरूप आहेत. संत ज्ञानेश्वरांपासून ते संत तुकडोजी महाराजांपर्यंतचा हा प्रवास म्हणजे समाजाला जागृत करण्याचा प्रयत्न आहे.

संतांनी काव्याच्या माध्यमातून समाजातील उपेक्षित, दीन-दुबळ्या वर्गाला सन्मान मिळवून दिला. त्यांनी ज्या ओघवत्या भाषेत आपले विचार मांडले, त्यामध्ये आध्यात्मिक उन्नतीसोबतच व्यवहारातील शहाणपणाची शिकवण होती.

'पसायदान' ही केवळ प्रार्थना नसून ती विश्वातील सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी केलेली एक ऐतिहासिक मागणी आहे. ज्ञानेश्वरांनी पसायदानात "दुरितांचे तिमिर जावो" असे म्हणत अज्ञानरूपी अंध:कार नष्ट होण्याची प्रार्थना केली आहे. त्यांनी "विश्व स्वधर्म सूर्य पाहो" असे म्हणत मानवाने आपला सच्चा धर्म ओळखण्याची गरज अधोरेखित केली आहे.

ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या अवघ्या सोळाव्या वर्षी 'ज्ञानेश्वरी'सारखे महाकाव्य लिहून संत साहित्याचा पाया घातला. त्यांच्या कवितांमध्ये अध्यात्म आणि तत्वज्ञान यांचा सहज संगम दिसतो. ते फक्त आध्यात्मिक मार्गदर्शक नव्हते, तर समाजाच्या भौतिक गरजांकडेही लक्ष वेधणारे थोर विचारवंत होते. त्यांच्या "कर्मे करावी हा चांगु। निरोपु माझा।।" या अभंगातून त्यांनी कर्मयोगाची महत्ता पटवून दिली.

संत नामदेव हे वारकरी संप्रदायातील एक प्रमुख संत. त्यांनी "नाचू कीर्तनाच्या रंगी। ज्ञानदीप लावू जगी।" या त्यांच्या अभंगातून भक्तीची महती पटवून दिली आहे. कीर्तनाच्या माध्यमातून त्यांनी समाजजागृतीचा महान प्रयत्न केला.

संत एकनाथांनी आपल्या भारुडांतून समाजातील दुर्लक्षित वर्गाला न्याय मिळवून देण्यासाठी आवाज उठवला. त्यांनी "नाथांची भारुडे" लिहून समाजातील अनिष्ट प्रथांवर कठोर प्रहार केला.

संत तुकारामांचे काव्य म्हणजे अध्यात्माचा कळस आहे. "तुका झालासे कळस।" या वाक्याने त्यांचे विचार आणि कार्य यांचे सार मांडले गेले आहे. "तुका आकाशाएवढा।" असे त्यांचे वर्णन करणे म्हणजे त्यांच्या व्यापक दृष्टीचा गौरव होय.

"जे का रंजले गांजले। त्यासी म्हणे जो आपुले।" हा गाडगे महाराजांचा विचार म्हणजे समाजातील सर्व घटकांना सामावून घेण्याचा संदेश होय. त्यांनी स्वच्छता आणि सेवा यांचे महत्त्व समाजासमोर ठेवले.

"माणसा माणसा कधी व्हशीत माणूस।" या ओळींतून बहिणाबाईंच्या कवितेत माणुसकीचे प्रगाढ दर्शन घडते. त्यांच्या लेखनातून त्यांनी ग्रामीण जीवनाचे प्रतिबिंब दाखवले आहे.

स्वामी विवेकानंदांनी भारतीय समाजाला जागतिक पटलावर ओळख मिळवून दिली. "विश्वधर्माचा महामेरू" अशी त्यांची ओळख आहे. विनोबा भावेंच्या "मृदु सबाह्य नवनीत। तैसे सज्जनाचे चित्त।" या विचारातून मानवतेचा आदर्श दिसतो.

"या भारतात बंधुभाव नित्य वसू दे।" हा तुकडोजी महाराजांचा संदेश म्हणजे भारतीय समाजाच्या एकात्मतेची मूर्ती आहे.

त्यामुळे आजच्या तणावग्रस्त जीवनात संत साहित्य म्हणजे मनःशांतीचा सजीव झरा आहे. संत विचार आपल्याला अध्यात्मिक उन्नतीसोबतच समाजात शांतता आणि समतेचे महत्त्व पटवून देतात. 'पसायदान' हा विचार विश्वात्मक भावनेचा एक उत्कृष्ट आदर्श आहे.

प्रा. डी. ए. माने यांनी 'पसायदान' या पुस्तकातून संतांच्या व्यापक विचारसरणीचे रसाळ दर्शन घडवले आहे. त्यांनी संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, रामदास स्वामी, गाडगे महाराज, विवेकानंद आदींच्या कार्याची सखोल मांडणी केली आहे. या पुस्तकाचे वाचन म्हणजे जीवनाला एक नवी दिशा देणारा अनुभव आहे. 'पसायदान'चा हा अमृतरूप प्रसाद महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेचे अभिजात प्रतीक आहे. "सर्वे सुखिनः सन्तु।" या प्रार्थनेला अनुसरून आपण सर्व मानवजातीच्या कल्याणासाठी प्रेरित होऊ या.

'पसायदान' हे पुस्तक लवकरच dibho.com या आॅनलाईन ई-बुक प्लॅटफॉर्म वरती येत आहे. अवश्य वाचा. 

-दिलीप भोसले

सीईओ दिभो सन्स

भारतीय चित्रपट लेखक दिग्दर्शक

सक्षम फिल्म कंपनी

संपर्क📲 9370239533