Dibho News

मुक्ती मार्गाचे महान वाटाडे - अण्णाभाऊ आणि बाबासाहेब "मी लिहायला बसलो म्हणजे मनात विचार यायचा, ज्यांचं साहित्य अनेक भाषांमधून जगाच्या पाठीवर पोहोचलं आहे, अशा अण्णाभाऊ साठेंसारख्या साहित्यसम्राटांवर मी काय लिहिणार?" हे लेखक तु.दा. गंगावणे यांचं आत्मभान नव्हे, तर एक लघुरूपातील कृतज्ञतेची अभिव्यक्ती आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, एक विचारसिंह, आणि अण्णाभाऊ साठे, एक साहित्यसम्राट. त्यांच्या जिव्हाळ्याच्या संबंधांची, विचारधारांच्या साम्यरेषांची आणि त्यांच्या कार्यातून बहुजन समाजासाठी उभ्या राहिलेल्या मुक्तिपथाची ही एक भावनिक आणि ऐतिहासिक तपशीलांनी भरलेली उजळणी आहे. या लेखनप्रयत्नामागील प्रेरणास्थान ठरतात ज्ञानदेव लक्ष्मण मोरे, निवृत्त अभियंता. त्यांनी ज्या वेदनेने लेखकासमोर खंत मांडली, ती केवळ दोन समाजांमधील अंतराची नव्हे, तर बहुजन समाजाच्या ऐक्याला तोड देणाऱ्या मानसिकतेची होती. "मांग आणि महार समाज वैचारिकदृष्ट्या दूर राहतात." या पार्श्वभूमीवर, लेखक गंगावणे यांनी या दोन महामानवांमधील विचारसाम्य शोधण्याचा, त्यांच्या भेटीगाठींचा मागोवा घेण्याचा आणि इत...

दलित मुक्तीच्या लढ्यातील दोन महामानवांचा वैचारिक संघर्ष : एक चिकित्सा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या महान पर्वात दोन महामानवांचा ठसा कायमचा उमटलेला आहे. ते म्हणजे महात्मा गांधी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. दोघांची गंतव्यस्थाने सामाजिक न्याय आणि मानवी स्वातंत्र्य होती, पण त्यांची वाटचाल वेगवेगळी होती. हाच मूलभूत वैचारिक संघर्ष डॉ. आय. पी. कोकणे यांनी त्यांच्या संशोधन ग्रंथात अत्यंत चिकित्सक आणि तितक्याच भावनिक संवेदनशीलतेने उलगडून दाखवला आहे. हा संघर्ष केवळ दोन व्यक्तींच्या विचारांचा नव्हता, तर तो दोन दृष्टिकोनांचा होता. एक धर्म, परंपरा आणि मानसिक परिवर्तनाच्या आधारे समाजसुधारणेची भूमिका मांडणारा गांधींचा दृष्टिकोन आणि दुसरा संविधान, कायदा, समानता व राजकीय प्रतिनिधित्व यांवर आधारित डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा वास्तववादी दृष्टिकोन. गांधीजींनी अस्पृश्यतेविरुद्ध लढा दिला, पण त्यांची पद्धत 'हरिजन सेवा' ही संज्ञा वापरून अस्पृश्यांना हिंदू समाजातच सामावून घेण्याची होती. ते सामाजिक परिवर्तनाच्या भावनिक आणि नैतिक मार्गावर विश्वास ठेवत होते. मात्र, ही भूमिका अस्पृश्य समाजाच्या मुळ प...

'अशी भेटली श्रीलंका' - एक अंतरंग प्रवास  प्रवास म्हणजे फक्त नकाशावरील अंतर कापणं नाही, तर ते अंतर्मनाच्या संवेदी अंतराचीही वाटचाल असते. अनुभवांचा, जाणिवांचा, आणि माणुसकीच्या स्पर्शाचा शोध असतो. असाच एक आगळा-वेगळा, हृदयस्पर्शी आणि माणूसपणाच्या अर्थाची पुनर्व्याख्या करणारा प्रवास नीलम माणगावे यांच्या 'अशी भेटली श्रीलंका' या प्रवासवर्णनात दिसतो. हे केवळ प्रवासाचं वर्णन नाही, तर तो एक संस्कृतीसंवाद आहे, जिथे भूमीपेक्षा माणसं अधिक बोलकी वाटतात. लेखिकेने सुरुवातीला जी मनोभूमिका मांडली आहे, ती अत्यंत मनाजवळची वाटते. “इतके लोक लिहितात... मग आपण वेगळं काय सांगणार?” हे स्व-निरीक्षण आणि प्रामाणिकपणाचं सुरेख उदाहरण आहे. पण श्रीलंका पाहता पाहता, तिथल्या माणसांची आपुलकी, नातेसंबंधांची गुंफण, स्त्रीजीवनाची सुरक्षित मान्यता आणि मदतीची सहज प्रवृत्ती या सर्व गोष्टींनी त्यांच्या मनाचा ठाव घेतला. आणि तिथेच एक लेखक जागा झाला. श्रीलंकेत राहत असताना आलेल्या अनुभूती इतक्या प्रबळ होत्या, की लेखनाची गरज आतून निर्माण झाली. हे प्रवासवर्णन हे लेखिकेचं सामाजिक आणि भावनिक कोंदणात घडलेलं ...

‘गोफण’- संवेदनशीलतेचा एक सुंदर आविष्कार..  काव्य म्हणजे केवळ शब्दांची मांडणी नव्हे, तर ती असते हृदयाची धग, जीवनानुभवांची झळ, आणि अंतर्मनातून ओसंडून वाहणाऱ्या भावनांची अमृतधारा. अशाच एका धगधगत्या अनुभवातून साकारलेला काव्यसंग्रह म्हणजे 'गोफण'. अँडव्होकेट राजकुमार उदगांवे यांचा हा दुसरा काव्यसंग्रह. हा काव्यसंग्रह त्यांच्या स्वतःच्या जीवनप्रवासाची, भावनिकतेची आणि सामाजिक जाणिवेची साक्ष देणारा आहे. एक वकील म्हणजे नियम, तर्क, युक्तिवाद, व्यस्तता, आणि कोरडेपणा. परंतु त्याच कोरड्या वाळवंटात जणू जाणीवेचा झरा फुटतो आणि राजकुमार उदगांवे या कवीची कविता जन्म घेते. गरिबीतून आलेल्या, वेळेच्या दारिद्र्यात अडकलेल्या कवीच्या मनात कविता हा फक्त छंद नव्हता तर ती होती एक आत्मशोधाची वाट, जीवनाला समजून घेण्याची आणि समजावून सांगण्याची भाषा. "सभ्यतेच्या नावाखाली स्वतःवर किती बंधनं घालायची?" या एकाच प्रश्नाने असंख्य संवेदनशील मनं छिन्नविछिन्न झाली आहेत. गरिबीच्या पार्श्वभूमीवर सभ्यपणाचा मुखवटा घालून फिरण्याची वेळ ज्यांच्यावर येते, त्यांच्यासाठी जगणं हे ‘सहन करणं’ ठरतं. अश्याच एका ...

'बुद्ध धम्म' – सामाजिक क्रांतीचे आणि मानवमुक्तीचे अधिष्ठान...  भारतीय उपखंडाच्या इतिहासात अनेक धर्म, विचारप्रणाल्या आणि तत्त्वज्ञान निर्माण झाले. परंतु ज्याने संपूर्ण समाजव्यवस्थेचा पाया हादरवला, जो केवळ धार्मिक नव्हे तर सामाजिक, नैतिक आणि बौद्धिक क्रांतीचा धगधगता ज्वालामुखी ठरला, अशी एकमेव चळवळ म्हणजे बुद्ध धम्म. डी. एल. कांबळे यांच्या ‘बुद्ध धम्म – एक महान क्रांती’ या पुस्तकात हाच मूलगामी विचार अभ्यासपूर्ण आणि निर्भीड शैलीत मांडला आहे. बुद्ध धम्म ही केवळ कोणाची अध्यात्मिक किंवा धार्मिक श्रद्धा नाही; ती तर एका विषारी सामाजिक रचनेविरुद्धची असंतोषाने पेटलेली आंतरिक ज्वाला आहे. तथागत बुद्धांनी धर्माचा अर्थच नव्याने परिभाषित केला. जे मानवाचे कल्याण करते, जे मुक्तीकडे नेते आणि जे कृतीवर आधारित आहे, तेच खरे ‘धम्म’. यामुळे बुद्ध धम्म ही श्रद्धेवर नाही, तर समजुतीवर आधारित क्रांती ठरते. जिथे जन्मावरून माणसाची जात ठरवली जात होती, तिथे बुद्ध म्हणतात – “जात जन्मावरून नव्हे, कर्मावरून ठरते.” हे वाक्य म्हणजे त्या काळच्या ब्राह्मणवादी व्यवस्थेला थेट आव्हान होते. म्हणूनच कांबळे स...

'गुंताड' – अस्वस्थ करणाऱ्या वास्तवाचा आरसा “असं कधी असतं का?” पासून “असंही असतंच समाजात” या दोन टोकांच्या प्रवासात वाचकाला एका अनोख्या जीवनरहस्याच्या गुंतागुंतीत नेणारी, विचारांच्या नवनवीन शक्यता जागवणारी आणि सामाजिक वास्तवाच्या धगधगत्या अग्निकुंडातून वाटचाल घडवणारी, ही कादंबरी ‘गुंताड’. ही केवळ एक कथा नाही, ही एका माणसाच्या, नव्हे, प्रत्येकाच्या आत खोलवर लपलेल्या अस्वस्थतेची जाणीव आहे. नीलम माणगावे यांनी या कादंबरीच्या माध्यमातून समाजातील धूसर, दुर्लक्षित आणि कधी कधी जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष केल्या जाणाऱ्या वास्तवावर जणू सजग प्रकाशझोत टाकला आहे. गुंताड... शब्दच मनात एक अनामिक अस्वस्थता निर्माण करतो. गुंतागुंत, विस्कळीत धागे, आक्रोश, आंतरिक झगडे, आणि एका अस्तित्वाचा शोध. ही 'गुंताड' फक्त समाजातील काळ्या छायाचित्रांची मांडणी करत नाही, तर त्या छायांना पार करून एक प्रकाशकिरण शोधते. प्रत्येक पान, प्रत्येक वाक्य, आणि प्रत्येक विचार वाचकाला अंतर्मुख करतो. ही कहाणी आहे त्या माणसाची, जो एक दिवस निर्णय घेतो की, कुठेही जायचं. कुठेही म्हणजे खरंच कुठेही. अनोळखी गावात, अनोळ...

'शंभर कवींच्या कविता युगधारकांच्या' - एक अभूतपूर्व काव्यस्मरण 1874 मध्ये जन्मलेले आणि केवळ 48 वर्षांचं आयुष्य लाभलेले राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज म्हणजेच आधुनिक भारताच्या, सामाजिक समतेच्या चळवळीचे प्रणेते. त्यांच्या स्मृतिशताब्दीनिमित्त विविध क्षेत्रातील मान्यवर कवींनी एकत्र येऊन तयार केलेला “शंभर कवींच्या कविता युगधारकांच्या” हा ग्रंथ म्हणजे शाहू महाराजांच्या कार्याला सादर केलेली काव्यांजली आहे. सामाजिक समतेसाठी झगडणारा राजा, शंभर वर्षांपूर्वी भारतात जन्माला आला, याचा अभिमान वाटतो. त्या काळात, जेव्हा जातिनिर्मूलन, शैक्षणिक सुधारणा, स्त्री-शिक्षण, आणि बहुजन समाजाच्या उन्नतीसाठी कोणी पुढाकार घेत नव्हता, तेव्हा शाहू महाराजांनी स्वतःचा सारा जीवनमार्ग या कार्यासाठी अर्पण केला. कोल्हापूर संस्थानात त्यांनी राबवलेल्या धोरणांमुळेच आज आपण ‘समानता’ या मूल्याची खरी जाणीव करू शकतो. “वेदोक्त प्रकरण” म्हणजेच धार्मिक व्यवस्थेच्या चौकटीतून बहुजनांना दूर ठेवण्याच्या प्रवृत्तीचा त्यांनी जेव्हा अनुभव घेतला, तेव्हा त्यांनी त्या व्यवस्थेविरुद्ध रणशिंग फुंकले. शाहीर विजय शिंद...